Hem aranelsurion.org ‘daki blogumun hem de meegoturkiye.org ‘un spam mesajlarla istila edilmesi üzerine bir çıkış yolu aradım ve kendimce en makul yollardan birini uyguladım. Spam botları artık eskisi gibi basitçe CAPTCHA numaralarıya atlatılamadığı gibi eski brute-force yöntemlerini de uygulamıyorlar, özellikle bazı spam ağlarıyla uğraşmak çaba gerektirebiliyor. Ben de hem Drupal hem Wordpress’de şuan uyguladığım ve yeterli performansı sergileyen 2 yöntemi anlatmak istedim, elinizde daha iyi şeyler varsa duymak isterim tabii Diğer bir kaç yöntemden de bir kaç kelimeyle bahsettim ama kendim denemediğim için onları bu yazıda bulamayacaksınız.

Wordpress

Wordpress üzerinde spamla boğuşmak için yapabileceğiniz üç şey var. Birincisi elbette CAPTCHA. Bu yöntem sitenizi “bir süre” idare edecektir, ancak CAPTCHA metodları artık aktif bir koruma sağlayamadıklarından, kısa sürede spam botları CAPTCHA sisteminize alışacak ve yorum gönderebileceklerdir. Burada önemli olan sizin CAPTCHA’nızı tamamen çözmek de değil üstelik, belli bir başarı yüzdesine ulaştıklarında, bu %10 gibi küçük bir pay bile olsa 10 denemede bir yorumu sitenize geçirebilecekler demek oluyor. Bu yöntem geçici bir süre önlem olabilir ve basit botları savuşturmaya yetebilir, ancak saldırı yoğunlaştıkça başa çıkmanız mümkün olmayacak. Yine burada CAPTCHA kodlarının kalitesi de önemli, mesela ne kadar karmaşık ve farklı fontlar kullanıldığı, resimde ne kadar bozulma payı olduğu, başarıda rol oynayacaktır. Farklı bir yaklaşım olarak reCAPTCHA deneme şansınız da var.

İkinci yöntem, tarayıcı kontrolü yapmak. Bu durumda da, sitenizin yorum kısmını tamamen javascript kodları arkasına saklayabilirsiniz, bunu uzun bir süre boyunca botların geçmesi zor olacaktır. Ancak elbet bunun da üstesinden gelecekler, üstelik bu yöntemi kullanırsanız javascript desteklemeyen tarayıcılar (kaldıysa bu devirde şayet) sitenize yorum giremeyeceklerdir. Bunu bir tür “hack” gibi düşünebilirsiniz aslında. Yine benzer bir yöntem, CSS yoluyla gizli bir input kutusu koymak olabilir. Gerçek kullanıcılar bu kutuyu görmeyeceklerinden girdi yapmazlar ancak botlar bu engele takılacaklardır. Bunun yine sizi birkaç aydan fazla götürmesini beklemeyin elbette.

En etkin ve aşılması güç yöntem aslında hep gözümüzün önünde olan: Akismet. Wordpress’in bu küçük eklentisini kullanmak tamamen ücretsiz ve alacağınız bir API anahtarıyla hemen entegre edebiliyorsunuz. Akismet 2 hafta içinde 109 spam engelledi, 1 kez spam olmayan yorumu spam zannetti. Tabii sizin cevaplarınızdan da öğreniyor Akismet, bunun dışında hiç bir hatası olmaması çok başarılı. Dezavantajı, bu yöntemi kullandığınızda sitenize gelen tüm yorumlar başka bir sunucuda kontrol edilecek demek oluyor, böyle şeylerden hazzetmiyor olabilirsiniz. Yine Akismet’in bazı spam işaretlediği yorumları işaretledikten sonra saatlerce panelde göstermeme gibi huyları olabiliyor bazen. Maksimum rahatlık için basit bir CAPTCHA ve Akismet’i beraber kullanabilirsiniz, bu yöntemi kullanmaya başladığımdan beri bir kez bile spam geçirmedim.

Spam konusunda başınız çok ağrıyorsa ve henüz yapmadıysanız, radikal bir çözüm olarak yorumları  moderasyona alabilirsiniz. Kişisel bloglarda moderasyon mantıklı bir iştir ancak kurumsal bloglarda bunu tercih etmemeniz gerekir.

Drupal

Drupal’de spam ile mücadele etmenin en kolay yolu CAPTCHA plugini. Bu eklentiyi ve Image Captcha’yı kurarsanız oldukça etkili korumalar yapabilirsiniz formlarınıza. Bu eklentinin avantajı çok çok çook kişiselleştirilebiliyor oluşu. Böylece sitenizin aldığı saldırı yoğunluğuna göre bir kapsam belirlemek mümkün, isterseniz kendiniz bile çözemeyeceğiniz CAPTCHA’lar yaratın, isterseniz bir hesap makinesinin bile okuyabileceği (abartıyorum tabii) basitlikte olsun.

Image Captcha’da henüz hiç aşılamayan ayarlarım şu şekilde, benzerini kullanarak kafanızı rahat ettirmeniz mümkün: 36pt font, wide character spacing, 7 haneli, 7 distortion, 3 noise, high text color, line noise açık. Bu ayarlarla ürettiğiniz on captcha kodunun dokuzu rahatça okunabilirken, botlar bu kodları neredeyse hiç bir şekilde geçemiyorlar.

CAPTCHA modülü için: http://drupal.org/project/captcha

Wordpress’deki yöntemin bir benzeri Drupal için yok sanırım. Olsa da bu biraz son tercih olacak bir şey aslında, önünü alamadığınızda Akismet, Defensio gibi servislere başvurmak en mantıklısı. Drupal’in CAPTCHA modülü harikalar yaratıyor, ancak çok zor kodlar yaratmamaya çalışın ki hem kullanıcılarınız kafayı kırmasınlar, hem de çok fazla CPU yükü oluşturmasın kodlarınız.

İlgili Yazılar:

• Olmazsa Olmaz Drupal Eklentileri
• Devlet katleder!
• 1 Mayısta Alanlara..
• Projeler

“Tomorrow is the only day in the year that appeals to a lazy man.” ~Jimmy Lyons

Bilmeyenler için; OpenSOZLUK benim kendimi geliştirme amaçlı giriştiğim bir PHP (dolayısıyla CSS/HTML/SQL ve istemeye istemeye JS) projesi, amacı açık kaynaklı, patlayıp çatlamayan, saçmasapan lisans problemleri olmayan bir interaktif sözlük yazılımı oluşturmak, yani “kendi minik ek$i-sözlük  klonlarımızı host etmek” amacı var diyebiliriz.

OpenSOZLUK üzerine sonunda çalışmaya başlayabildim, hatta sallantıda diyebileceğimiz CSS bilgim ve yeni yeni geliştiğim Gimp ile (öyle bir yetenek düşmanıyımdır ki, Gimp’le bunları yapabildiğime halen inanamıyorum diyeyim, büyüksün Gimp!) default şablon adayı bile hazırladım ona, biraz fazla devlet dairesi gibi oldu, aslında aklımdaki tasarım çok renkli, canlı, web2.0 bir şeydi ama oturup çizebilecek bir adam olmadığımdan en azından şimdilik basit bir şey yapmayı tercih ettim. Şablon desteği sayesinde belki ileride daha farklı tasarımlar da çıkarabilirim ortaya (aslında renkleri değiştirsem bu da canlı görünebilir), ya da bu işi benden daha iyi yapabilecek birileri el atabilir de. Her şekilde, “teorik olarak” çalışan bir tasarıma bakıp bu benim eserim diyebilmek zevkli oluyormuş.

Sıfırdan bir şeylere girişmenin gerçekten yorucu olduğunu farkettirdi bana OpenSOZLUK, ve hazır bir sistemi alıp dayayıp döşemek, düzenlemek gibi olmuyor gerçekten, gönüllü bir projede uğraşmak misli misli zor geliyor insana. Bunun yanında, bazı şeylerle de aramı iyileştirmemi sağladı tabii. Mesela PHP’de neredeyse hiç kullanmadığım fopen() -öğrenmesi 10sn falanmış tabii-, .htaccess ve mod_rewrite, “tasarımla kod nasıl ayrılır”, ” fonksiyon neden yazıyoruz ki”, ” ne demek o kadar SQL sorgusu yavaşlatır yeaa” gibi olayları hafif hafif çözdüm diyebilirim. Freenode’daki ##php kanalındaki arkadaşlar da beklemediğim kadar (RTFM veya Let me google it for you linki bekliyordum) yardımcı oluyorlar sağolsunlar

Bir kaç not olarak; IDE olarak Netbeans iddiamda kararlıyım, gerçekten her anlamda etkili bir yazılım bu, işleri çok kolaylaştırıyor. XHTML’in ömrü dolmaya yakın diyorlar, XML ile aranız yoksa HTML 4/5 en iyisi. XHTML 2 sanırım iptal edilmiş, HTML 5′in de ne kadar kapsamlı olduğuna bakılırsa haksız bir iddia sayılmaz. CSS’de ufak bir hackle footerı en aşağı kaydırabiliyorsunuz. (SVN’deki style.css’de bir örneği var) Daha aklıma gelmeyen şeyler de vardır bir sürü.

Projeye yardım etmek, bana akıl vermek (“Knowledge is power. Guard it well.”), şunu olmamış bunu yapamamışsın bik bik etmek (bunun da faydası oluyor bir anlamda) isteyenler çekinmesin, her yönden bana ulaşabilirsiniz.

SVN ve Proje takibi: projeler.aranelsurion.org

İlgili Yazılar:

• Gece 3′de PHP yazmak
• Tatil..
• Projeler.Aranelsurion.Org ve SVN
• Projeler

Öncelikle DNS sunucularımızı her şeye rağmen değiştirelim. Zira bir çok site henüz IP-tabanlı engellenmiş değil, Google’da “dns değiştirme” olarak ararsanız yeterli kaynak bulabilirsiniz bu mevzuda. Ben DNS için 8.8.8.8′i (Google DNS) tercih ediyorum. GNU/Linux’ta DNS değiştirmek için /etc/resolv.conf‘u düzenlemelisiniz. Eğer bu dosya sürekli kendini tekrar eski ayarlara alıyorsa onun sorumlusu NetworkManager, bu durumda DNS ayarlarınızı buradan yapmanız gerekiyor, KDE’de bunun için knetworkmanager’i kullanabilirsiniz. DNS ayarları değiştirildikten sonra emin olmak için konsoldan bir kaç DNS-engelli siteye ping atın. Tarayıcınız duruma halen uyanmamış olabilir, mesela Firefox, genellikle DNS değişikliklerine geç uyanıyor. Bu durumda emin olmak için farklı bir tarayıcıyla deneyebilirsiniz.

DNS ayarlarımızı yaptıysak, şimdi elimizde 2 farklı yol var. İkisini birden ayarlamanız en güzeli, böylece hangisi size daha uygun geliyorsa onunla devam edersiniz. İlk yol Tor (The Onion Router) kullanmak. Tor ücretsiz bir servis ve gönüllü kullanıcıların yardımıyla yürütülüyor. İkinci yol ise SOCKS5 vekili kullanmak, bunun için SSH bağlantısına sahip yurtdışı lokasyonlu bir hostunuz olması gerekiyor, ben Dreamhost için anlatacağım. Kendi deneyimimde SOCKS5 yönteminin Tor’a göre genellikle daha hızlı, kolay ve sorunsuz olduğunu farkettim. Her iki yöntemde de hızınız bir miktar kayba uğrayacaktır, Tor bazen oldukça iyi performans gösterirken bazen de batırıyor, en garipsediğim durumsa seçtiği çıkış hostunun IPsi neyse YouTube’un ona göre bir dil seçmesi, haliyle bir giriyorsunuz Hollandaca, bir giriyorsunuz Rusça, Almanca oluyor.

FoxyProxy ve TorButton kurulumu

FoxyProxy hem Tor hem de SOCKS5 ile kullanılabiliyor ve şablon  sistemi başarılı, ayarlarımızı kolayca yapmamıza ve kullanmamıza yardımcı olacak bir Firefox eklentisi. https://addons.mozilla.org/en-US/firefox/addon/2464/ adresinden kurabilirsiniz. TorButton, Tor düşünülerek hazırlanmış bir eklenti, onun da SOCKS5 desteği var, ikisinin arasındaki fark FoxyProxy genel anlamda vekiller düşünülerek tasarlanmış bir eklentiyken, TorButton ise Tor düşünülerek tasarlanmış ve Tor onaylı bir eklenti. Onu da https://addons.mozilla.org/en-US/firefox/addon/2275 adresinden alabilirsiniz, ayarları yaptıktan sonra hangisiyle yola devam edeceğiniz ya da her ikisini de tutup tutmayacağınız size kalmış.

FoxyProxy’de isterseniz şablon sistemini kullanabilirsiniz. Bunun olayı şu; Vekil kullanmak istiyorsunuz ama her sitede olmasına gerek yok diyorsunuz, günlük girdiğiniz engellenmemiş sitelerde vekil kullanmak gereksiz yere hız kaybı olduğundan bu çok doğal, ama mesela iş YouTube’a girmek olduğunda da vekile geçmek istiyorsunuz. FoxyProxy üzerinden bunu bir filtre olarak atarsanız, http://www.youtube.com/* ‘a giden tüm istekler sizin istediğiniz bir şablondan geçilir, ancak diğer bağlantıları başka vekillerle/ya da vekilsiz olarak da kullanabilirsiniz, sürekli aç kapa yapmaya gerek kalmayacaktır. Filtrelere IP-tabanlı engellenen siteleri koyarak engellerin farkına bile varmadan gezinmeniz mümkün. Yine FoxyProxy’nin işinize yarayabilecek AutoAdd ve QuickAdd özelliklerini kullanmanız mümkün. QuickAdd ile, bir siteyi belirlediğiniz bir kısayolla filtreye ekleyebilirsiniz. Böylece her engelli sitede menüleri gezinmenize gerek kalmaz, AutoAdd ise belli bir içeriğe rastlandığında onu vekile eklemeye yarıyor. Mesela “Bu site mahkeme kararıyla engellenmiştir” kelimesini eklerseniz o sayfa her çıkacağı yerde sayfa yenilenir ve vekil devreye girer, ancak bunun performansa etkisi olabileceği söylendiğinden eğer sayfaların açılışında yavaşlık hissediyorsanız kapatmanız daha iyi.

TorButton’u kurduktan sonra kendinize göre ayarlamayı unutmamanız şart. Gerçi bu anlatımdaki yöntemde “Use the recommended proxy settings for my version of Firefox” ve “Use Polipo” işaretlemeniz yeterli olacaktır. Ancak “Security Settings” ayarlarını kendinize göre düzenlemezseniz TorButton ile video izleyemezsiniz, çünkü varsayılan olarak Flash gibi eklentiler Tor kullanılırken kapatılır. Bu ayarın yanındaki tiki kaldırmanız yeterli olacaktır.

Tor kullanımı

Tor’un en büyük avantajı herkesin kullanabilmesi. Eğer SSH bağlantısı yapabileceğiniz bir hostunuz yoksa SOCKS5 yöntemini kullanamayacaksınız. Tor kurulumuna başlayalım, bunun için X Terminal’de root haklarımızı kullanacağız:

sudo nano /etc/apt/sources.list

Açılan kısma en alta

http://deb.torproject.org/torproject.org karmic main

ekliyoruz. Eğer nano kullanamıyorsanız Kate, KWrite, GEdit ile /etc/apt/sources.list’i açıp benzer değişikliği yapmak mümkün.

Kaydedip kapattıktan sonra, X Terminal’de şu komutları veriyoruz:

gpg --keyserver keys.gnupg.net --recv 886DDD89
gpg --export A3C4F0F979CAA22CDBA8F512EE8CBC9E886DDD89 | sudo apt-key add -
sudo apt-get update
sudo apt-get install tor tor-geoipdb polipo
sudo nano /etc/polipo/config

Son komutu verdikten sonra metin düzenleyicimiz açılacak, Tor’un sitesindeki konfigürasyon dosyasının içeriğini bunun içeriğiyle değiştiriyoruz. Sonra şu komutları uyguluyoruz:

sudo killall polipo
/etc/init.d/polipo restart

Artık olmuş olmalı. TorButton ile Test yaptırarak deneyebiliriz. Eğer tor halen başlamamışsa konsoldan “tor” komutuyla başlatabiliriz. FoxyProxy üzerinden de Tor portunuzu ayarlayarak Tor kullanabilirsiniz. Tor’u sadece web tarayıcınızda kullanmak zorunda değilsiniz, kullandığınız herhangi bir yazılıma IP olarak 127.0.0.1′i ve portunuzu gösterirseniz Tor ile beraber çalışacaktır. Eğer önceden Privoxy’niz varsa onu kaldırmayı unutmayın, çakışmasın.

Dreamhost SOCKS5 kullanımı

Anlatacağım yöntem muhtemelen SSH tünelleme yapılabilen her hostta çalışacaktır, ancak ben yine de Dreamhost üzerinden gideceğim. Dreamhost ile görüştüm, ve kişisel amaçlar için SOCKS5 vekil kullanmanıza izin veriyor. Ancak sunucuya aşırı yük bindirdiğinize ya da herhangi bir şekilde zararlı olduğunuza karar verilirse durdurmanızı istiyorlar. Web vekiller kullanmaya (cgiproxy gibi) izin verilmiyor ancak Dreamhost eğer vekiliniz tamamen kişiselse ve yük bindirmiyorsa duruma göz yumabiliyor. Ben CgiProxy denemedim ve SOCKS5′in daha mantıklı olduğunu düşünüyorum. TOS kurallarına uymanın altın kuralı, vekilinizi başka kimseye kullandırmamak ve sunucuya yük bindirmemek.

Öncelikle hostumuza SSH izinli bir kullanıcı ekliyoruz. Bunu Dreamhost Panel’den yapabiliriz, böyle bir kullanıcı zaten varsa onu da kullanabiliriz. Sistemimizde PuTTY ve PLink kurulu olmalıdır. X Terminal’den şu komutu veriyoruz:

plink -N user@demo.dreamhost.com -pw password -D 127.0.0.1:1080

Burada user yerine kullanıcı adımız, demo.dreamhost.com yerine sunucu adresimiz, password yerine parolamız gelecek. Biz bu komutu verdikten sonra Using username “kullanıcıadı” gibi bir mesaj çıkmalı, bu çıktığında artık SOCKS5 bağlantımız tamam demektir. Şimdi FoxyProxy’den Vekiller’e, oradan “Yeni Vekil Ekle” ye giriyoruz, IP: 127.0.0.1, Port 1080 olarak girdikten sonra alttaki SOCKS Proxy? ‘e tik koyuyoruz ve SOCKS v5′i seçiyoruz. İsterseniz bu sırada en sağdaki tabı kullanarak URL Patterns’dan filtre ekleyebilirsiniz. Whitelist’e eklediğiniz sitelere girildiğinde vekil devreye girecek, Blacklist’e eklediklerinize girdiğinizde ise asla devreye girmeyecektir.

Her iki yöntemi de deneyip hangisinden memnun kaldıysanız onu tercih edebilirsiniz. Ya da unblockvpn.com gibi servislere yönelme şansınız da var. Ancak bilin ki bunlar bile sizi sonsuza kadar sansürden korumaya yetmeyecektir, o yüzden dışarı kaçış şansı bulduğunuza mutlu olmak yerine sansüre karşı olabildiğince tepki göstermeye çalışın. Paket-tabanlı engellemeler devreye girdiğinde ve kullanıcılara yaptırım (kota kısıtlaması, hız düşürtme, bağlantı kesme, hatta para/hapis cezası) uygulanmaya başlandığında bu sefer bunlar da sizi kurtarmaya yetmeyecektir. Ya da en temizi, kendinize yaşanır bir ülke bulun ve burada elinizde ne var ne yoksa oraya taşıyın ve arkanıza bakmayın.

İlgili Yazılar:

• YouTUBE’e web proxyler üzerinden bağlanmak
• Hosting Alanlar İçin: Dreamhost
• Stumbleupon, Musicovery ve Foxyproxy
• Taşındım (:
• Sansürlü Internet’in Geleceği

En son YouTube yasağı konulduğunda Internet kullanıcılarının geneli durumu ciddiye almadı. Nasıl olsa tekrar açılırdı, zaten aslında geçici bir durumdu, devlet elbet pes edecekti, hem zaten basit iki ayarı değiştirerek etkilenmiyorduk bile. O zaman bir gün sıra Google’a, MSN’e, Facebook’a gelecek dediğimizde, ben bile buna tam olarak inanmadım, sanırım en kötüyü gerçekten beklemiyormuşuz. Bu yazıyı okuduğunuz şu sıralarda hepinizin olaylardan az çok haberi vardır, çok özetle: YouTube yasağı IP tabanlı hale getirildi ve bu sırada Google’ın bir çok servisine ve Adwords, Analytics, Sites gibi hizmetleri kullanan Internet sitelerine ve  Apps kullanan e-posta hizmetlerine erişimimizi kaybettik. Sansürün tek ve gerçek suçlusu olan Devlet, (bunu bir küfür gibi telaffuz ettiğimi farz edin) sorumluluğu da Google’a atmakta gecikmedi, doğru ya, uluslararası bir servis olan Google, her anlamda vasat olan ülkeleri bile hesaba katarak IPlerini atamalıdır, değil mi?

Asıl korkutucu olan, bunun sansürde bir çok anlamda bir sıçrama anlamına geleceği. Birincisi, Google’ın da kapanabildiğini açıkça görmüş olduk, böylece artık diyebiliriz ki devletin kısıtlayamayacağı bir site, servis yok. İkincisi, bir felaket senaryosunda bile insanların ne kadar tepkisiz kalacağını gösterdi bu olay, ne doğru düzgün haberlere taşındı, ne de bir tepki yaratılabildi, en son bir miting organize edildiğini duymuştum ancak ondan da tekrar haber alamadım. Üçüncü ve çok önemli bir nokta da, ki ben bunu elli kez söylemiştim, devletin istediği zaman gayet de teknolojiyi kullanmayı bildiğini görmüş olduk. DNS numaralarının arkasına sığınılırken, bir gün IP-tabanlı sansür gelince ne halt edileceğini sormuştum, bu yasak bunun ilk dalgası. Yine bazı söylentilere göre, paket tabanlı taramalar da düşünülen opsiyonlar arasında, bu gerçek olursa basit proxyler hiç birimizi sansürden kurtaramayacak ve sansür engelini kırdığımızda bu her an farkedilebilecek. Yapılamayacağını sanan arkadaşlar, halen Bilişim konularına bıyıklı orta yaşlı amcaların baktığını ve devletin elinde “Link ışığınız yanıyor mu?” seviyesinden daha kalifiye adam olmadığını sanıyorlar, bunun Dünya üzerinde sayısız (bkz. Great Firewall of China) örneği var ve Türkiye’de benzer bir sistemi geliştirmek, ya da hazırını alıp kurmak sandığınızdan çok daha kolay.

Yani kısa vadede, sansürlerin gittikçe artmasını ve teknik anlamda hızlı bir tırmanma olmasını bekleyebiliriz. Sansürün gittikçe artması mevzusunda neler yapılabileceğini daha önce anlatmıştım ve ne yazık ki Türkiye’de buna karşı koyacak gücün olmadığı açık. İşin sosyal boyutuna daha önce “Korsanı Marijinalize Etmek” yazımda anlaşılır bir şekilde girmiştim, çok değil 1 sene önce o yazıyı yazdığımda bir gerçeklikten çok distopyaya benziyordu, şimdi ne kadar gerçekçi gelebildiğine hayret etmemek elde değil. Kendimi tekrar etmemek adına sosyal boyutu bir kenara koyacağım, merak ediyorsanız o yazıyı açıp okuyabilirsiniz. Teknik kısmı ise bir kaç kademede gerçekleşebilir:

IP-tabanlı yasakların DNS’in yerine geçeceğini öngörmeye bile gerek yok, Google yasağının temeli buna dayanıyor zaten. IP-tabanlı yasaklar yerleştiğinde, DNS yasaklarının getirdiği, bir kullanıcının yasaları ihlal etmesinin tüm servise mal edilmesi durumu daha da genişleyecek, mesela X kullanıcısı YouTube’da Atatürk’e hakaret ederek sadece YouTube’u değil, tüm servisleriyle Google’ı kapattırabilecek. Bu yasa ilk uygulanmaya başlandığı zamandan beri sayfalar değil siteler yasaklanıyor, bu teknik bir eksiklik değil tamamen bilinçli bir adım ve işgüzarlık. Mesela ben Twitter’a sinir oluyorsam, 10 tane hesap açıp Atatürk’e hakaret edebilir, sonra kendi kendimi ihbar ederek siteyi kapattırabilirim, ya da benim gibi düşünen 10 kişi 100 hesapla bunu yaparak bu amacı kolayca yerine getirebilir. Bu işi yapacak 10 kişi bulunamayacağını sanıyorsanız İnci Sözlük’e bir uğrayın derim. IP-tabanlı yasaklar yaygınlaşınca kolayca DNS değiştirerek yırtma durumu bitecek. Bu durumda kullanıcılar ya Tor, Ultrasurf gibi uygulamalara, ya Proxylere ya da VPN tünellerine mahkum olacaklar. Bu üçünün de ortak noktası veri akışının hızını düşürmesi. Tor’u çok kullandım desem yalan olur, ancak ücretsiz proxylerin beş para etmez olduklarını söyleyebilirim, bu gün var yarın yok, kağnı hızında proxyler kullanıcıları bariz şekilde bu servislerden uzaklaştıracaktır. VPN tünelleri hem şifreleme yapabilmesi, hem de kullanıcıya doğrudan hizmet verdiği için nispeten hızlı olduğu için en mantıklı tercih, ancak bunların da giderleri var, ücretsiz değiller. Aylık 5 dolar gibi fiyatlara bu tip servislerden faydalanmak mümkün oluyor. Paket taraması yapabilen bir uygulamanın henüz Türkiye’de örneği yok, ancak bu konuda bazı söylentiler var. Eğer bu durum gerçekleşirse şifreleme yapmayan bütün vekil yöntemleri işlemez hale gelecektir, şifrelenenlerin de efektifliği şüphe götürür olsa da, bu nokta (b)ilgi alanımdan çıkıp bilim kurguya gittiği için bunun üzerine bir şey söylemem güç.

Özetle, yaşanan son olaylar bu kez gerçek anlamda sansürde hiç bir sınırın olamayacağını, bu durumun katlanarak ve belirgin bir şekilde artış göstereceğini ve teknik anlamda gittikçe gelişeceğini gösteriyor, caydırıcılığının artmasıyla daha az kullanıcı bu yasakların etrafından dönebilecek ve bu da devletin ceza uygulama konusunda elini kesinlikle güçlendirecek. Yine hızlı bir tespitle diyebiliriz ki, Türk Internet kullanıcısı her şeye alıştığı gibi sansürlü Internet’e de alıştı. Öyle ki YouTube engellendiğinde gösterilen tepkinin yarısı bile gösterilmedi bu sefer, hem de doğrudan Google hedefe alınmış olmasına rağmen. Sansür ne yazık ki hayatımızın bir parçası ve ses çıkarılmadıkça gittikçe büyüyen bir parçası olacak.

Şimdilik sitede Haberler, Dökümanlar, Paketler, kullanıcıların iletişimi için Forumlar ve kullanıcıların kendi içeriklerini paylaşabilecekleri bir Blog Gezegeni ve bir Twitter Gezegeni var. Ihtiyaca göre Wiki, IRC kanalı, Q/A Servisi ve Depo da eklenebilir ancak şimdilik bunlara ihtiyaç olacağını veya kullanılacağını düşünmediğimden eklemiyorum. Eksik gördüğünüz, eklenmesini/değiştirilmesini istediğiniz şeyleri bana bildirmeniz çok yardımcı olacaktır.

Bu gelişmeyle  beraber, blogumdaki Maemo yazılarının altına Maemo soruları yöneltilmemesini de rica ediyorum. Elbette yazıyla alakalı konularda yorum yazabilirsiniz ancak Türkçe paketi altına “Kamerayı kullanamıyorum” gibi yorumların sayısı gittikçe artıyor ve tek başıma bunlara cevap vermemin, verebilsem bile düzgün bir şekilde sıralamanın yolu yok, bunun yerine MeeGo Türkiye’yi kullanabilirsiniz.

Web adresi: http://www.meegoturkiye.org

İlgili Yazılar:

• Maemo, Moblin ve MeeGo
• Projeler
• Blogum 3 yaşında!
• SUDO: Aylık Ubuntu E-Dergisi
• İstatistiklerle adam oluyoruz

• Advanced Forum. Drupal sitenizde Forumunuz varsa bu ve kardeş eklentileri de mutlaka olmalı. Drupal’in kendi forum modülünü geliştirmesi ve arayüzünü klasik forumlara benzetmesinin yanında, Author Pane gibi diğer eklentilerle uyum içinde çalışarak, kullanıcı kartları yaratabiliyor. Smileys eklentisiyle beraber kullanarak gülücük desteği sağlamak mümkün. User Titles ile kullanılırsa rütbeler eklenebilir.
• PrivateMsg. Kullanıcıların birbirleriyle özel mesajlaşmalarını sağlayan önemli bir eklenti. Bir topluluk sitesi için olmazsa olmaz.
• Pathauto. Otomatik olarak SEO-uyumlu bağlantılar yaratacaktır. Mesela; user/1 yerine kullanicilar/aranel-surion, ya da node/51 yerine icerik/icerigin-basligi-burada gibi bağlantılar yaratır.
• Twitter. Topluluk sitenize ait bir Twitter hesabı yaratmanızı, yeni içeriğin burada duyurulmasını sağlamanın yanı sıra, kullanıcıların kendi tweetlerini profillerine eklemesini, hatta biraz çalışmayla bir Twitter Gezegeni bile yaratabilmenizi sağlar.
• Image ve Image Assist. Kolayca resim ekleme, düzenleme ve hatta galeriler yaratmak için kullanabileceğiniz eklentiler. Bunun yerine IMCE de kullanabilirsiniz.
• Localization client. Sitenize eklediğiniz eklentilerin hepsi Türkçe desteklemeyebilir. Drupal’de gömülü olarak neden gelmediğini asla anlayamadığım, bu çok faydalı eklenti sayesinde görsel bir şekilde istediğiniz mesajı yerelleştirebilirsiniz.
• Panels ve Views. Drupal için çok, çok çok önemli iki eklenti. Bu eklentiler ve yan eklentileri sayesinde tamamen özelleştirilebilir Drupal sayfaları oluşturabilirsiniz. Mesela içeriği 3-tablolu göstermek, kullanıcı profil sayfalarını değiştirmek, içeriğin yerini değiştirmek,bölmek, diğer eklentilerden aldığınız verilerle kendi sayfalarınızı oluşturmak bunlardan bir kaçı. Sadece bir kaç dakika içinde Kullanıcı Listesi, Twitter Gezegeni, Galeri gibi sayfalar oluşturmanız mümkün.
• Printer-friendly pages. Adından da belli olduğu üzere yazıcı-dostu sayfalar oluşturmaya yarar. Bunun yanında, içeriği PDF olarak indirme ya da arkadaşla paylaşma gibi fonksiyonlar sunar.
• CAPTCHA. Formlarınızı robotlardan korumak için güvenlik kodları oluşturur. Bu kodların karmaşıklığını, fontlarını, nasıl çizileceği, hangi renkleri barındıracağı gibi ayarları kolayca yaparak kişiselleştirmeniz mümkün. Böylece kullanıcıya rahatsızlık vermekle robotları uzaklaştırmak arasındaki çizgiyi kendi istediğiniz şekilde tutturabilirsiniz. reCAPTCHA gibi servisleri de üstüne ekleyebiliyoruz.
• Tagadelic. Drupal etiketlerinizden bir etiket bulutu yapabilmenizi sağlayan kullanışlı bir eklenti. Bende hata vermişti ancak, Wordpress’imde kullanmış olduğum Cumulus eklentisiyle beraber kullanıldığında Flash bulut da yaratabiliyor.
• UD Sidebar. Tamam tamam, buna olmazsa olmaz diyemeyiz. Ancak topluluk siteleri için işleri oldukça kolaylaştıracaktır. Ubuntu’nun sitesindeki 4lü sidebar bilgi butonlarına benzer butonlar yaratır.
• Userpoints. Kullanıcılarınıza puanlama sistemi sağlar. İçerik ekleyen, cevaplayan, giriş yapan vs. kullanıcılara otomatik olarak puan eklenmesi gibi özellikleri sağlar. User to User Points ile kullanılırsa kullanıcılar birbirlerine puan verebilirler.

Tabii ki bunlar sadece bir kaçı, Drupal Eklenti sayfasında bunlar gibi yüzlercesi var. Mesela Domain Access eklentisiyle kullaniciadi.siteniz.com ya da icerik-adi-buraya.siteniz.com gibi alt alanları yaratabilirken, False account ile multi hesapları yakalayabilir, hatta Misery ile bu yakaladığınız kullanıcılara işkence edebilirsiniz.

İlgili Yazılar:

• Drupal ve Wordpress’de Spamla Mücadele
• Kesintiler, Kesintiler..
• “Linux Ölüyor” Safsatası
• Kopete için Pencere/Smiley Teması
• Firefox Eklentilerim

Benim bakış açımı bir yere bırakırsak, biraz bu müzikten bahsedelim. İlk defa 80′lerde ortaya çıkan bir tür ve o zamanların teknolojisiyle üretilebilen, animasyonlar ve tabii ki müzikti. Gelecek yıllarda bilgisayarların yapabildikleri çok çok daha kendini aştıysa da bu tür kaybolmadı, çünkü korsanlar ve geek tabir edebileceğimiz kullanıcılar vazgeçemediler. Günümüzde de bir scene’nin-scene nedir bilmiyorsanız  Wikipedia emrinize amade- release ettiği cracki, keygeni kullanıyorsanız-mesela, Razor crackli GTA IV gibi- bu parçalara rastlarsınız. Bazıları eski oyunların şarkılarının coverlarıdır, bazıları yeniden bestelenmiş bildik şarkılardır, bazılarınıysa hiç bir şeye benzetmek mümkün değildir. Benim için en yoğun kullanım alanıysa, kafanızı monitöre sokacak kadar yaklaştırdığınız yoğun bir anın içinde, sizi içeriye doğru çektikçe çeken ve neden bunlarla uğraştığınıza bir anlam kazandıran şeydir. Bilgisayarla uğraşıyorsanız ama bu türü bilmiyorsanız-10 yaşında mısınız?- , başlamak için tam zamanı. Bunları Internet’te toplu halde bulabileceğiniz bir kaynak olarak KEYGENMUSiC.Net’i önerebilirim. Paketler halinde binlercesini bir arada-ve çok küçük boyutlu- bulabilirsiniz.

Buradan indirdiğiniz parçalarda ilk fark edeceğiniz şey, .xm gibi acayip uzantılara sahip olduklarıdır.  Bunları her müzik oynatıcısı oynatmadığı gibi oynatanlar da hakkını veremeyebilir, keygen parçalarının düzgün çalınması için loop sırasında oynatıcınızın bekleme yapmaması gerekir. Ya da siz en kolay yoluna kaçıp, Windows için XMPlayer, GNU/Linux için XMP ve Oğuzhan’ın yazdığı KXMP arayüzünü kullanabilirsiniz.  Yalnız unutmadan, uzun süre loopta bırakılmış aynı parça bir süre sonra  beyninizi kemirir, ömrünüzden çalar.

Bunlar da benim favorilerim, isterseniz kendi listenizi ekleyebilirsiniz:

• Vitality – BattleField 2kg.xm (Kesinlikle!)
• CORE – Power ISO 3.1kg.xm (Kesinlikle!)
• FFF – Htm2chm 3.0.9.1crk.xm (Bunu da çok seviyorum, yalnız baş ağrıtabilir.)
• RiTUEL – Shadowgrounds installer_1.xm
• AGGRESSiON – HiFi MP3 Audio Splitter Joinerkg.XM
• nGen – Bubble Bobble Planet 1.1kg.xm
• Razor 1911 – Gothic 3trn.XM
• Razor 1911 – Command and Conquer 3 Tiberium Warskg.xm
• DEViOUS – Godfather +8trn.xm
• CORE – BoostSpeed3.0.2.451Keygen.xm
• ECLiPSE – LightAlloy2.9kg.xm
• Kindly – Game Maker 6.1.3.0 Rus.xm (Bir yerlerden tanıdık gelmeli?)
• tPORt – The Fast File Encryptor 3.5crk.XM
• tPORt – RAM Saver Pro 5.6crk.XM
• BLiZZARD – 1Click DVDCopy 4.1.1.4 keygen.xm

İlgili Yazılar:

• Temiz Jaunty Kurulumundan Sonra Yapılacaklar
• Hakkında

* Oğuzhan daha önce de bir kaç kez localhosttan link atar, uyarılır, aynı hataya devam eder..

03:07:40 Oğuzhan
http://localhost/opensozluk/kayitol.php bak bakıym
03:07:58 αяαηєℓ ѕυяιση – ƒяєє αѕ ιη ƒяєє∂σм..
…
03:08:00 αяαηєℓ ѕυяιση – ƒяєє αѕ ιη ƒяєє∂σм..
git yat.
03:08:02 αяαηєℓ ѕυяιση – ƒяєє αѕ ιη ƒяєє∂σм..
vallahi yat.
03:08:03 αяαηєℓ ѕυяιση – ƒяєє αѕ ιη ƒяєє∂σм..

03:08:06 Oğuzhan
niye lan
03:08:09 Oğuzhan
nesi olmamış ?
03:08:13 αяαηєℓ ѕυяιση – ƒяєє αѕ ιη ƒяєє∂σм..
yat sen
03:08:18 αяαηєℓ ѕυяιση – ƒяєє αѕ ιη ƒяєє∂σм..
sabah konuşuruz
03:08:23 Oğuzhan
olm
03:08:24 Oğuzhan
nolmuş
03:08:27 Oğuzhan
söylesene
03:08:27 αяαηєℓ ѕυяιση – ƒяєє αѕ ιη ƒяєє∂σм..
ahsahgashdasjh
03:08:29 αяαηєℓ ѕυяιση – ƒяєє αѕ ιη ƒяєє∂σм..
hala anlamadı adam
03:08:30 αяαηєℓ ѕυяιση – ƒяєє αѕ ιη ƒяєє∂σм..
dsfhgsdjhfgds
03:08:34 αяαηєℓ ѕυяιση – ƒяєє αѕ ιη ƒяєє∂σм..
verdiğin linke bak öküz herif
03:08:35 Oğuzhan
noldu lan
03:08:35 αяαηєℓ ѕυяιση – ƒяєє αѕ ιη ƒяєє∂σм..

03:08:40 Oğuzhan
ahahah

Demek ki neymiş? Gece üçte kod yazılmazmış, derdiniz ne anlamıyorum ki?

İlgili Yazılar:

• NVIDIA 180.06 BETA Sürücüsü
• Maemo 5 (N900) artık Türkçe!
• Pardus 2007.1 Felis Chaus’un Sonu, Hoşgeldin 2007.2 Beta !
• İç Mihrak – İçerikleri
• Ölü Piksellerinize Hayat Katmanın 3 Yolu

Internet, bazılarınızın artık hatırlayamadığı bir geçmişte kalmış gibi olsa da, ülkemizde sadece bir kaç sene önce, kimsenin elini uzatamadığı, gerçek anlamda özgür, yasaların işle-ye-mediği bir yerdi. Kendi küçük kasabamızda mutlu mutlu yaşıyor, dataların akışını izleyerek mest oluyorduk, durum şu ki, artık o dünyada yaşamıyoruz. Kısıtlamalar ve sansür, bir kaç DNS oyunuyla görmezden gelinebiliyor, fakat mesele bu değil. Geçtiğimiz günlerde TPB aleyhine işleyen dava süreci bir kez daha gösterdi ki, egemenler ve şirketlerinin hedefi hackerler değil. Hayır, saysanız parmakla gösterilebilecek kadar az, bilgisayarla ilgilenen, GNU/Linux’tan zevk alan, amerikan filmlerinde şişman ve gözlüklü tabir edilen kitleyi hedef almıyorlar. Çünkü bu kitle, siz ne kadar sansürde yeni ufuklara yol açsanız da, mutlaka arkanızdan dolaşmanın bir yolunu bulacaktır.

SecuROM’a şimdiye kadar yatırılan parayla bana bir Porsche alabilirdiniz. Oysa SecuROM’un en çetrefilli haliyle karşımıza çıkan GTA IV’in kırılması günlerle sayılabilecek bir süreçti. Şimdiye kadar çıkmış ama kırılamayan bir oyun gösterin? Online oyunlar nispeten korunuyor, emule edilemedikleri sürece sunucularına güveniyorlar ve kırılamıyorlar, bu bir istisna. Bunların dışında bir tane kırılamayan oyun, yazılım var mı? Aradığınız 85 yapımı filmi, 60lardan kalma parçaları, bu senenin hit dizilerini bulabiliyor musunuz? Evet hepsi burada, sonsuz bir veri denizi.

Bunun engellenmesi “şimdilik” mümkün değil. Hackerlar lehine 10 puan! Fakat çok daha yumuşak bir karnımızdan vurulmak üzereyiz. Artık korsanı ve internet özgürlüğünü-ki ikisi birbirinin tamamlayıcısıdır- durdurmak için çabalamak yerine, zayıflatmaya çalışıyorlar ve şu noktada gayet başarılılar. BSA kaç şirketin gözünü korkutuyor? Her geçen gün bir scene daha FBI tarafından yakalanıyor, TPB erişimi engelleniyor, müzik siteleri bir bir kapanırken, ISPler şimdi de hesaplarımızı dondurmakla tehdit ediyorlar bizleri. Bu tabii ki hackerları durdurmayacak, XYZ bit şifreleme yapan GNU/Bilmemne algoritmasını kullanarak kendi aramızda verileri paylaşacağız ve kimseler çakmayacak, proxy kullanıp ülkenin firewallunu deleceğiz, mp3lerin uzantısını değiştirip yayınlayacağız.

Mesele şu, YouTube engellendiğinden beri hepimiz girmenin yollarını biliyoruz, ama bu gerçekten “hepimiz” mi? Mahallenizin bakkalı bilmiyor, apartmanınızda her gün çöplerinizi toplayan adamın haberi yok, muhtemelen arkadaşlarınızın bile bazıları YouTube’a giremiyordur. Sonuç YouTube hanesine koca bir eksi. XYZ Bit şifreleme yapılmış bir mp3ü, Windows’u doğru telaffuz edemeyen ortalama kullanıcıların ne kadarı açabilir ki. Engellemeler arttıkça ve kırılması zorlaştıkça(Şuanki sistem çok primitif. Bırakın paket taramayı, IPyi bile doğru yakalayamıyor) giremeyen insanların sayısı artacak ve girenler marijinalize olacak. Hep diyoruz, bütün korsan kullananları hapse atsalar ülkenin yarısı hapse girer diye, şimdi sayıyı azaltıyorlar. Yöntemler zorlaştıkça caydırıcılık artıyor, bu yöntemlere itibar edenler azaldıkça daha küçük ve gözden çıkarılabilir suçlular oluyoruz. Şimdi başbakanın “ben giriyorum siz de girin” demesini hukuğun başarısızlığı gibi görebilirsiniz, bir 10 sene sonra YouTube’a girmenin hapse girmek olmayacağını kim söyleyebilir? Korsan kullanımı ve bu “suçlar” azaldıkça biz “suçlular” devlet şiddetine, onların verdiği ismiyle “cezalara” tabii olacağız.

Yani demek istediğim şu ki; Plan gayet başarılı işliyor, oyun fiyatları düşüyor, algoritmalar zorlaşıyor, siteler daha sıkı engelleniyor, müzik indirenlerin ISPleri hesap bile dondurmaya başladı Avrupa’da. Caydırıcılık arttıkça sayımız azalıyor, bir gün gelecek ve korsanları cezalandırmak ülkenin yarısını cezalandırmak anlamına gelmeyecek, işte o gün Internet’in sonuna ulaşacağız. Internet özgür olduğu kadar anlamlı-idi, artık olamayacak. Yine 3-5 scene her çıkan filmi ripleyip koyacak belki ama insanlar indirmeye korkacak, yasa uygulayıcılar bizi karşılarına almaktan da çekinmeyecekler o vakit. Steam ve diğer pay2play uygulamalar, korsanı kendi silahıyla vurmak için hazırlar, her zaman tekrar ettiğim “insanlığın ortak mirası parayla satılmaz” fikri bu noktada yalan oluyor.

Hollywood filmlerinde her zaman kötülerin B planı vardır, bir de B planı uydurmuşlar: Cloud Computing. Sanki bilişim dünyasına bir hediyeymişcesine sunulan bu zehri farketmeden solumaya başladık bile. eyeOS, OnLive, bunlar ilk örnekler, yakın gelecekte verilerimiz sunucularda saklanacak, böylece içerik kopyalamak da mümkün olmayacak, arkadaşınızla yaptığınız dostça bir muhabbet de, cinsel fantezileriniz de. Bu sunucuları elinde tutanların nasıl bir güce sahip olacağını düşünsenize? İstatistiksel gücü bir yana koyun, tüm Internet hayatınızı ellerinde tutacaklar. RFID’yi korkutucu bulup, uydulardan korkanlar, biraz daha burnunuzun ucunda duran gerçekleri görmelisiniz. Bir zamanların fantezi de kalmış Microsoft buluşu Palladium, çok daha acımasız şekilde ve çok daha sevimli bir görünümle piyasaya çıkmaya hazırlanıyor.

YouPorn’a giremedim diye kahrolanlar, yakında izlediğiniz her videonun listesi tutulurken dar görüş açınıza lanet edebilirsiniz. Bir yandan marijinalize edilen hackerlar, bir yandan Cloud Computing, Internet’in sonundayız artık.

Not: Bu yazı boyunca kullanılan “hacker” kavramı asla ve asla “cracker” veya “script kiddie”lere işaret etme amaçlı değildir, bunun yanında “üstad” kelimesinin karşılığı olan bir anlamda da kullanılmamıştır. Standart bir kullanıcının nispeten üstünde olan kullanıcı grubu, penguen sevip, programlama dillerini kurcuklayan herkes bu grubun bir yerlerine dahildir.

Not #2: Belki de bir aralar dijital veri paylaşımı(bazıları “hırsızlık” demeyi çok seviyor, ben kendi adıma Robin Hood’u oynamayı tercih ederim) hakkında bir şeyler yazarım. Ne hakkında konuştuğunu bilmeden beyinsizce orijinal kullanımın yüceltilmesine anlam veremiyorum.

İlgili Yazılar:

• Sansürlü Internet’in Geleceği
• İç Mihrak blogu kapandı
• “İşte o Anarşistler!”
• Ubuntu’da neler oluyor: UbuntuStats
• OpenSOZLUK

O zaman hemen asıl önemli konuya gelelim, Wordpress ekibi yeni sürümde yönetici arayüzünü tamamen yenilemiş,  aslında önceki sürümlerde de(yanılmıyorsam 2.6) paneli yenilemişlerdi ama memnun kalmamış olacaklar ki, bir defa daha yenilemişler bu hali kesinlikle şimdiye kadar yaptıkları en iyi panel.

Panelde önceden çok yer kaplayan her şey minimize edilmiş,  eski sürümlerde üst tarafı olduğu gibi kaplayan menüler sola alınmış ve açılır kapanır şekle getirilmiş. Öyle ki, üst taraf hiç görmediğiniz kadar temiz artık. Yazı yazma penceresinde de gerekli bölümler sağ tarafa alınmış, bunları tabii kolayca değiştirebiliyorsunuz. Bütün butonlar yenilenip daha çekici hale getirilmiş,  renk paleti ağırlıklı olarak siyah,gri ve mavi. Yani Wordpress’in en sık kullandığı tonlar. Üst kısıma paralel olan Screen Options butonu sayesinde o an gezmekte olduğunuz sayfayı-mesela  yazı yazma sayfası- kendinize göre kişiselleştirebilirsiniz.

Ana ekran(Dashboard) yine oldukça  bilgilendirici ve eskisinden çok daha çekici. Eski eklentilerinizi de destekliyor-yeni sürümde düzgün çalışmayan herhangi bir eklentim olmadı-  ,yani tek bir ekrandan tüm bilgileri alabildiğiniz gibi kendi istediğiniz bilgileri(o gün en çok gezilen sayfalar, kırık linkler gibi) ekleyebiliyorsunuz. Bu bölüme eklenen yeni bir fonksiyon ise QuickPress. Yazı yazma sayfasına gitmeye gerek kalmaksızın yazı yayınlayabilmenizi sağlayan ufak bir bölüm bu, ince eleyip sıkı dokuyanları tatmin etmeyecektir, ayrıca burada yazdığınız yazılara kategori seçemiyorsunuz.

Kısaca yeni arayüz çok daha estetik, kullanışlı. Çok fazla yeni özellikle karşılaşmayacaksınız ama insana yazma şevki kazandıran bir tasarımı var, sırf bunun için güncellemeye değer.

Yeni arayüzün dışında çok fazla yenilikle karşılaşmadım henüz 2.7.0′da, olanlar da zaten altyapı değişiklikleri. Sürümün en güzel yanı bence eklentileri bozmuyor oluşu, kolayca güncelleyip yolunuza devam ediyorsunuz.

Wordpress 2.7.0 güncellemesi için tıklayın. (Türkçe- Wordpress-tr)

İlgili Yazılar:

• Wordpress Güncellemesi için Bakım
• KDE4′ten Haber Var ; Plazma İkonlar , Solid Bilgilendirme ve Görev Çubuğu İyileştirmeleri
• Youtube ‘yine’ engellendi
• Blogda düzenlemeler
• İstatistiklerle adam oluyoruz